पदम अधिकारी । थुप्रै युद्ध,हिंसा र प्रायोजित महामारीको प्रकोपबाट बच्दै विश्वमा आज लगभग ४७ करोड ६० लाख अर्थात् ६.२ प्रतिशत आदिवासी जनसङ्ख्या रहेको छ । जलवायु परिवर्तनको कारण तापमान वृद्धिले मानव जातिकै लागि खतराको घण्टी बजेको छ । यो खतरा टार्न जलवायु अनुकूलन कायम गर्न कसैले सक्छ भने प्रकृति रक्षामा आधारित आदिवासी संस्कृतिद्वारा मात्र सम्भव छ । यस्तो मानवीय सङ्कट समाधान गर्न सक्ने जादुमयी क्षमता भएका आदिवासी समुदायहरू माथि साम्राज्यवादी युद्धले पारेको प्रभावका बारेमा चर्चा गर्ने प्रयास गरेको छु ।
आदिवासी विश्व दृष्टिले पृथ्वी, मानव, जीवजन्तु, वनस्पति, जल, पर्वत र पुर्खाहरूलाई एक अर्कासँग गाँसिएको जीवित सम्बन्धको रूपमा हेर्छ । भूमि केवल सम्पत्ति होइन, पवित्र मातृभूमि (Mother Earth वा पचमामा) हो; समय चक्रीय छ; शान्ति भनेको केवल हिंसाको अभाव होइन, मानव, प्रकृति र आध्यात्मिक सन्तुलनको सामञ्जस्य हो । यस दृष्टिकोणबाट हेर्दा साम्राज्यवादी युद्धहरू (उपनिवेशवादी विस्तारका युद्धहरू) केवल राजनीतिक–सैन्य घटना होइनन् ती आदिवासी अस्तित्वको मूल—भूमिसँगको सम्बन्ध, ज्ञान प्रणाली, सामाजिक संरचना र आध्यात्मिक सन्तुलन—माथि नै आक्रमण थिए र छन् । यी युद्धहरूले आदिवासी समुदायहरूमा जनसङ्ख्या ह्रास, भूमि विस्थापन, सांस्कृतिक विनाश, अन्तर–आदिवासी हिंसाको तीव्रता र दीर्घकालीन मनोवैज्ञानिक–सामाजिक क्षति पु¥याए ।
आदिवासी विश्व दृष्टिको सार
धेरै आदिवासी परम्परामा (अमेरिकाका मूल निवासी, अष्ट्रेलियाका आदिवासी, माओरी, भारतका आदिवासी÷आदिवासी जनजाति, नेपालका आदिवासी जनजाति आदि) मानिस प्रकृतिभन्दा अलग होइन । भूमि, नदी, जनावर र पुर्खाहरूसँगको नातेदारी (kinship) को भावना प्रबल हुन्छ । युद्ध परम्परागत रूपमा सीमित, प्रतिशोध–आधारित वा अनुष्ठानिक हुन्थ्यो । यसले सम्पूर्ण समुदाय वा भूमिलाई नष्ट गर्ने उद्देश्य राख्दैनथ्यो । साम्राज्यवादी शक्तिहरूले भने भूमि, स्रोत र “सभ्यता” को नाममा निरन्तर विस्तार गर्दै यी सन्तुलनलाई तोडे । उनीहरूको दृष्टिकोणमा आदिवासीहरू “जङ्गली”, “बाधा” वा “अविकसित” थिए, जसले हिंसालाई नैतिक रूपमा जायज ठह¥यायो ।
जनसङ्ख्या विनाश र जनसाङ्ख्यिक प्रभाव
उपनिवेशवादी युद्ध र तिनसँग जोडिएका महामारीले आदिवासी जनसङ्ख्यामा विनाशकारी गिरावट ल्यायो । अमेरिकामा १४९२ पछिको सय वर्षभित्र करिब ५६ मिलियन आदिवासीको मृत्यु भएको अनुमान छ । जस कारण लगभग ९० प्रतिशत आदिवासी जातिको जनसङ्ख्यामा गिरावट आएको छ । यसमा युद्ध, हत्या, दासत्व र युरोपेली रोगहरू (चेचक, दादुरा आदि) को संयोजन थियो । यसले ठुलो मात्रामा कृषि भूमि परित्याग गरी वन पुनर्स्थापना गरायो, जसले वायुमण्डलीय कार्बन डाइअक्साइड घटाएर १६१० तिर विश्व तापमानमा समेत असर पा¥यो । उत्तर अमेरिकामा पूर्व–सम्पर्क जनसङ्ख्या करिब १० मिलियनबाट सन् १९०० सम्ममा केही लाखमा झ¥यो ।
अष्ट्रेलियामा फ्रन्टियर युद्धहरूमा कम्तीमा २७० भन्दा बढी नरसंहार दर्ता भएका छन् (१४० वर्ष अवधिमा)। क्विन्सल्यान्डमा औसत प्रति आक्रमण ३४ जना आदिवासी मारिएका थिए। क्यालिफोर्नियामा १८५०–१८६० बिच जनसङ्ख्या १,५०,००० बाट ३५,००० मा झ¥यो—युद्ध, भोक र रोगको संयोजनबाट । भारतमा ब्रिटिस शासनकालमा आदिवासी विद्रोहहरू (कोल १८३१–३२, सन्थाल हुल १८५५–५६, बिरसा मुन्डाको उल्गुलान १८९९–१९०० आदि) कठोर दमन गरिए; भूमि र वन ऐनहरूले आदिवासीहरूलाई आफ्नै भूमिमा अतिक्रमणकारी बनाइयो। नेपालमा गोर्खा राज्य विस्तारका क्रममा सेन, खस,लिम्बू, तामाङ, मगर, राई आदि समुदायका विद्रोहहरू दबाइए, जसले भूमि, स्वायत्तता र सांस्कृतिक पहिचानमा गहिरो असर पा¥यो ।
युरोपेली युद्धहरूमा नागरिक लक्ष्यीकरण ३१ प्रतिशत थियो भने औपनिवेशिक युद्धहरूमा ७६ प्रतिशतसम्म पुग्थ्यो; नरसंहार दोब्बर बढी हुन्थ्यो । एक अध्ययन अनुसार औपनिवेशिक विस्तारका युद्धहरूबाट मात्र २५–३० मिलियन मानिस मारिए, जसमध्ये ९५ प्रतिशत नागरिक थिए ।
भूमि, अर्थतन्त्र र पारिस्थितिक विनाश
आदिवासी विश्व दृष्टिमा भूमि जीवनको आधार हो । साम्राज्यवादी युद्धले यसलाई खोस्यो । अमेरिकामा ट्रेल अफ टियर्स (चेरोकीहरूको जबरजस्ती स्थानान्तरण) मा हजारौँ मारिए। अष्ट्रेलिया र न्यूजिल्यान्डमा भूमि कब्जा र युद्धले माओरी र आदिवासी जनसङ्ख्या आधा घटाए । भारतमा वन ऐन (१८६५, १८७८, १९२७) ले वनलाई राज्य सम्पत्ति बनाई आदिवासीहरूलाई पहुँचबाट वञ्चित ग¥यो; जमिनदारी प्रणालीले सामुदायिक स्वामित्वलाई निजी बनायो। यसले विस्थापन, गरिबी र निर्भरता बढायो।
युद्धले अन्तर–आदिवासी द्वन्द्व पनि तीव्र बनायो। युरोपेली बन्दुक, घोडा र व्यापारिक वस्तुहरूले परम्परागत सीमित युद्धलाई नरसंहारमुखी बनायो (इरोक्वाइस बिभर युद्धहरू, माओरी युद्धहरू आदि)। रोगले जनसङ्ख्या घटेपछि कैदी लिने युद्ध बढ्यो, जसले थप विनाश ल्यायो।
सांस्कृतिक, आध्यात्मिक र मनोवैज्ञानिक प्रभाव
आदिवासी दृष्टिकोणमा यो “ऑन्टोलोजिकल हिंसा” हो । अस्तित्वको आधारभूत समझमाथि आक्रमण हो। भाषा, अनुष्ठान, ज्ञान प्रणाली र पुर्खा सम्बन्ध तोडियो। मिसनरी गतिविधि, बोर्डिङ स्कुल र जबरजस्ती रूपान्तरणले सांस्कृतिक नरसंहारको रूप लियो। भूमि खोसिएपछि आध्यात्मिक सन्तुलन भत्कियो; नदी, वन र पवित्र स्थलहरू प्रदूषित वा नष्ट भए, जसलाई आदिवासीहरूले आफ्नो अस्तित्वमाथिको आक्रमण मान्छन्। दीर्घकालीन प्रभावमा आघात, पहिचान सङ्कट, उच्च आत्महत्या दर, स्वास्थ्य समस्या र सामाजिक विघटन देखिन्छ । उपनिवेशले आदिवासीहरूलाई “समस्या” को रूपमा परिभाषित ग¥यो, जसले आजसम्म पनि नीति र मानसिकतामा प्रभाव पारेको छ ।
प्रतिरोध र लचिलोपन
आदिवासी समुदायहरूले प्रतिरोध गरे—पेक्वाट युद्ध, किङ फिलिपको युद्ध, सन्थाल हुल, बिरसा मुन्डाको आन्दोलन, नेपालका विभिन्न विद्रोहहरू आदि । यी असफल भए तापनि तिनीहरूले स्वायत्तता, भूमि र पहिचानको रक्षाको भावना जीवित राखे। आज आदिवासी ज्ञान प्रणालीलाई शान्ति निर्माण, पर्यावरणीय न्याय र दिगो विकासमा महत्त्वपूर्ण मानिन्छ, किनकि तिनीहरूले समग्र सन्तुलनमा जोड दिन्छन् ।
निष्कर्ष
साम्राज्यवादी युद्धहरूले आदिवासी समुदायहरूलाई मात्र जनसङ्ख्या र भूमिबाट वञ्चित गरेनन्; तिनीहरूले आदिवासी विश्व दृष्टिको मूल—नातेदारी, सामञ्जस्य र भूमिसँगको पवित्र सम्बन्धमाथि नै आघात पु¥याए । तथ्यहरूले देखाउँछन् कि यो विनाश रोग, युद्ध, भूमि कब्जा र सांस्कृतिक दमनको संयोजनबाट भयो । आदिवासी दृष्टिकोणबाट यो विजय होइन, असन्तुलन र अन्याय हो । आजको चुनौती भनेको औपनिवेशिक मानसिकताको अन्त्य, भूमि र अधिकारको पुनर्स्थापना, र आदिवासी ज्ञानलाई सम्मान गर्दै साँचो शान्ति निर्माण गर्नु हो । यस बिना इतिहास दोहोरिने जोखिम रहन्छ, र पृथ्वीको सन्तुलन थप बिग्रन सक्छ । आदिवासी विश्व दृष्टिमा आवाज र अनुभवलाई केन्द्रमा राखेर मात्र यस प्रभावको पूर्ण बुझाइ सम्भव छ ।
